AI HEMBRUG – HERINNERINGEN UIT DE HAVENBUURT

De havenbuurt te Zaandam is een buurt die grotendeels is gebouwd voor de werknemers van de Artillerie Inrichtingen Hembrug. Het is altijd overigens net als andere gemeenschapjes  uit de Zaanstreek een min of meer gesloten gebied geweest  met zijn eigen regels en gebruiken. Een aantal bewoners heeft zijn / haar belevenissen uit de tijd dat zij er kwamen wonen, woonden en werkten aan het papier toevertrouwd. Deze prachtige boekjes, die een mooi tijdsbeeld vormen uit een voorbije tijd hadden een beperkte oplage en werden voornamelijk door mede Havenezen gekocht of bij diverse gelegenheden geschonken. Sommige van deze boekjes waren alleen voor familieleden bestemd. De rest van Zaandam had er weinig interesse in  of zelfs helemaal geen weet van. Eén van de schrijvers van zo’n boekje was een zoon van een werknemer van de Artillerie Inrichtingen. Het boekje dat hij schreef heet  “Buitenbeentje in het Havenkwartier” en het onderstaande verhaal komt uit het hoofdstuk De Artillerie Inrichtingen Hembrug.

De Artillerie Inrichtingen Hembrug.

De rest van het oorspronkelijk buitendijks gebied waar onze woonwijk op lag werd in beslag genomen door de toenmalige wapenfabriek  A. I. Hembrug die een grote invloed op de woonwijk had.

Oude foto van de Artillerie Inrichtingen genomen vanaf de “nieuwe”Hembrug

Er werd in de loop van ruim honderd jaar een groot industriecomplex gebouwd. Er is nog veel van over zowel van oude als meer recente bouw.

Artillerie Inrichtingen rond 2008

Deze fabriek nam een belangrijk deel van het gebied waarin ook de havenbuurt lag in beslag en er werkten veel mensen ook uit onze buurt. Zo ook mijn vader dus ik moet wel even wat over deze, van oorsprong, wapenfabriek vertellen. 

Rond 1895 werd het eerste deel van het uiteindelijk grote complex daar neergezet als vervanging van een deel van de wapenfabriek in Delft die wel heel ongunstig lag in de bebouwde kom daar.  De vestiging in Zaandam vond plaats op een stuk braak liggend terrein, zogenaamd buitendijks land in de IJ-polder, langs het Noordzeekanaal ver uit de bewoonde wereld en gunstig gelegen aan waterweg en spoorweg. 

*Meer informatie over het hoe en waarom van de verplaatsing vindt u hier.

De beide Hembruggen in 1907

In 1907 werd de eerste, te lage, Hembrug over het Noordzeekanaal die precies naast het fabrieksterrein lag vervangen door de enkele honderden meters verder Westelijk gelegen nieuwe Hembrug en in 1910 (1907) afgebroken. Die nieuwe Hembrug, altijd de grootste draaibrug van Europa genoemd, werd in 1983 ook al weer afgebroken en vervangen door de Hemspoortunnel.

*Meer informatie over deze beide bruggen vindt u hier.

Maar een deel van de eerste oude spoorlijn bleef liggen als aanvoer- en afvoer lijn voor de fabriek en werd gedurende een aantal jaren het speelterrein voor de haven jeugd. In de topjaren werkten er wel 8500 personen in die fabriek maar later fluctueerde dit erg en varieerde van 2000 tot 3500 maar bij de sluiting nog slechts ca. 200. 

Mijn vader ging er in 1939 werken in een periode waarin het personeelsbestand wegens de oorlogsdreiging weer wat opliep. Toen in 1940 de Duitsers binnenvielen was men van plan de fabriek op te blazen maar dat ging toch niet door, misschien was er teveel risico voor de inmiddels aanliggende woonbuurt. De directeur was toen Ir. F. Q. den Hollander, die bleef omdat het personeel dit eiste ondanks zijn oorspronkelijke weigering de productie te hervatten en zijn latere sabotage aan de producten die hij toen gedwongen moest leveren.

*Meer informatie over F.Q. den Hollander vindt u hier.

Het leeg geroofde bedrijf

In 1944 werd de fabriek gesloten en grotendeels werden de machines weg geroofd door de Duitsers maar in 1945 kon de productie dankzij het Marshall Plan toch weer worden opgestart. Deels werden de machines uit Duitsland teruggehaald.

Hoe mijn vader en moeder financieel die tijd zijn doorgekomen heb ik recent nog maar eens bij mijn moeder (91 jaar) nagevraagd. Ze wist zich nog te herinneren dat ze 19 gulden per week ‘’wachtgeld’’ kregen, dat was met 5 gulden huur en 5 gulden vaste lasten geen vetpot. Maar toch hebben ze het gered want er was ook niet veel te koop. 

Na 1945 werkte pa er soms aan landbouwwerktuigen en wat later weer aan munitie. Er werd in 1955 op de plaats van de oude kolenloods van de Marine een patronen fabriek gebouwd langs het Noordzeekanaal, het nu nog bestaande karakteristieke lange witte gebouw. Mijn vader vertelde me dat er een schietbaan onder lag. *(vier stuks waarvan de kortste 25 en de langste 200 mtr (dezelfde lengte als het gebouw)).

Landbouwwagen fabricage / landbouwmachines en kanonnen

In de eerste jaren na de oorlog had hij wat rookbussen mee naar huis genomen en die stak hij op veler verzoek op zondagmorgen wel eens af in onze straat. Dan was de hele buurt enige tijd onder een dikke gekleurde rookdeken bedekt en kon je geen hand voor ogen zien. Af en toe kon hij een handkar vol aanmaakhout krijgen en dan was ik ook weer blij want de mooiste kleine blokjes waren voor mij en ik had op het laatst een kist vol waar je geweldige huizen etc. mee kon bouwen. Ook waren er veel kistdeksels bij en daar bouwden we hutten van op straat afgedekt met jute zakken en oude vloerkleden. 

Diverse soorten speelgoed zoals fietsjes etc. werd voor het Sinterklaasfeest, voor de kinderen van het personeel op de fabriek gemaakt. Eens kreeg ik een metalen tram die nog in elkaar gezet en geverfd moest worden. Een probleem bij deze tram was dat de onderdelen niet zo best pasten dus de tram is nooit afgekomen.

Een door de werknemers van de AI vervaardigde driewieler.

Pa moest af en toe gevaarlijk werk doen en vertelde wel eens over “ bijna ongelukken”  tijdens het werk in ‘’Het Bos’’. Zo werd de explosieven afdeling genoemd die gescheiden van de rest in het bos lag om bij eventuele calamiteiten de eerste klap op te vangen. Hij kwam af en toe thuis met slaghoedjes in de omslag van zijn werkbroek die daar tijdens zijn werk waren ingevallen. Dan deed hij die slaghoedjes in een oude krant en stak die achter buiten aan, wij keken dan vanachter de ramen naar de vuurflits en hoorden de knal.

Waarschuwing!

Hij vertelde ons altijd hoe voorzichtig je met slagkwik moest werken omdat het heel snel ontplofte. Bij het verplaatsen van de kwikpotjes altijd één hand er omheen en de andere er onder. Hij moest ook enige tijd in de trotylgieterij werken en dat was slecht werk. Granaten moesten vol of leeg worden gemaakt. Je haren werden er rood van en de mensen kregen melk te drinken als tegengif. Toch al een begin van ARBO ?

De beroemde onverwoestbare Hemklem.

Toen ik zelf getrouwd was kreeg ik nog een bankschroef van hem de zogenaamde en beroemde Hem-Klem, waarvan afgekeurde exemplaren voor het personeel te koop waren. Er was altijd veel belangstelling voor en ik gebruik hem ook nog altijd. 

In 1973 werd het bedrijf deels opgesplitst in o.a. Eurometaal en verkocht en in 1975 ging pa met pensioen. Hij kreeg bij zijn afscheid een zilveren sigarettendoos, (plus geldbedrag) ondanks dat hij niet rookte. *(Na enkele poetsbeurten bleek de sigarettendoos niet van zilver maar slechts verzilverd te zijn). Ik herinner me nog dat er de laatste dag een paar collega ’s thuis op bezoek kwamen. In 2003 werd echt alle productie er gestopt en vloeiden de laatste 200 werknemers af.

Ik ben later nog een paar keer op het fabrieksterrein geweest, voor een rondleiding met lezingen in de recreatiezaal, om het museum te bezichtigen en voor exposities van schilderijen en ook nog eens voor manifestaties van diverse verenigingen. Het is een geweldig leuk maar erg vervallen terrein met zelfs nog een echt bos erop waar vroeger veel reigers nestelden.

De oude portiersloge bij de hoofd ingang.

De oude ingang van het terrein, wat  zou er ooit nog van gemaakt worden? 

Verhaal ©J.de Jong, Overige, links en foto’s ©PDKAIH2018, Foto driewieler © E.Geijtenbeek

 

 

 

 

DE BEIDE HEMBRUGGEN IN EEN NOTENDOP.

DE BEIDE HEMBRUGGEN IN EEN NOTENDOP.

Na veel gesteggel tussen de verschillende instanties wordt er op 08 maart 1865 een begin gemaakt met het graven van het Noordzeekanaal en het droogleggen van de polders.

Hembruggen1

Inpolderen en tracé spoorlijn

In 1867 bereikt men ook een akkoord over de bouw van spoorlijn en brug bij de Hem en in 1870, start men dan ook met de bouw van de 1e Hembrug die voor de (spoor)verbinding moet zorgen tussen Zaandam en Amsterdam. De bouw van de brug wordt in 1875 voltooid.

hembruggen2

Beproeven van de 1e Hembrug

In eerste instantie worden de spoorlijn en de brug gebruikt voor de aanvoer van zand en rails naar de Amsterdamse zijde van het kanaal. De officiële opening  vind plaats op 15 mei 1878 maar, het zou nog tot oktober 1878 duren voordat het eindelijk zover is dat het personenvervoer tussen de haltes Noorder IJdijk (Zaandam) en Westerdok (A’dam) start. En het zou daarna nog tot 1889 duren voordat de lijn werd doorgetrokken naar Amsterdam CS. In 1891 werden de haltes Petroleumhaven en Houthaven geopend. Een jaar later veranderde de naam van deze laatste in Spaarndammerdijk en in 1896 veranderde hij wederom van naam en ging Spaarndammerdijk-Houthaven heten. Uiteindelijk werd de halte in 1900 gesloten en in 1902 werd ook de halte Petroleumhaven opgeheven. Gedurende al die jaren was er veel verzet tegen die eerste Hembrug, hij sloot de toegang tot de havens af en was meerdere malen verantwoordelijk voor lange wachttijden en het aan de grond lopen van wachtende schepen. Ook werd hij regelmatig aangevaren. Er werd dan ook al snel gesproken over een nieuwe en grotere brug en in 1904 begon men met de bouw van de 2e Hembrug.

hembruggen3

Bouw 2e (nieuwe) Hembrug

Deze was in 1907 gereed en hij was destijds de grootste draaibrug van Europa. De halte Noorder IJdijk werd opgeheven en er stonden nu, aan de Zaanse kant twee haltes in het talud van de spoordijk. (Halte Hembrug). Met de sloop van de oude brug werd nog op de dag van de opening van de nieuwe (06 juli 1907) begonnen.

hembruggen4

Sloop 1e Hembrug

Er wordt vaak gezegd dat dit pas in 1910 is gebeurd maar de kranten uit die tijd melden het volgende:

1.“Zaandam, 6 Juli. Hedenochtend om zes uur is de nieuwe Hembrug geopend en passeerde de eerste trein de brug van Zaandam naar Amsterdam. In den afgeloopen nacht werd nadat de laatste trein uit Amsterdam naar Zaandam over de oude brug was gegaan, de verbinding over een traject van 36 Meter lengte tot stand gebracht. Tegen 1 uur waren de nieuwe rails reeds gelegd. Hedenochtend is men reeds met het slopingswerk bij de oude brug begonnen.”

 Op 26 Augustus,

2.“De wegruiming van de oude Hembrug vordert flink. De draai-pijler is door middel van dynamiet-ontploffingen tot op 6 M. water afgebroken. De dynamiet-patronen die de steenklompen onderwater moeten doen springen, worden gelegd door twee duikers, als hoedanig twee van de bekende gebroeders Sperling die dienst doen. Ook aan de verwijdering van de andere pijlers en de landhoofden wordt krachtig de hand geslagen, evenals aan het wegnemen van de remmingen. Een gedeelte van de oude spoorbaan is mede al reeds weggegraven, zoodat de kanaaldijk aan de noordzijde geheel vrij is gekomen.”

En in september:

3.De Oude Hembrug opgeruimd. Men schrijft ons, dd.24 Sept: Heden is de laatste hand gelegd aan de opruiming van de oude Hembrug. Alle steenwerken zijn weggeruimd en de walhoofden weggebaggerd. Met bekwamen spoed is dit werk verricht, zoodat 103 dagen voor den uitersten dag, het geheele werk is gereed gekomen, waarmede de aannemer een aardige premie verdiend heeft.”

Wie dacht dat de problemen nu opgelost waren had het mis. De brug was dan wel hoger en had een bredere doorvaart maar, ook deze brug was een obstakel en slachtoffer van diverse aanvaringen. In 1930 werd de noordelijke doorvaart geopend en in 1931 werd het traject door middel van het plaatsen van bovenleidingen geëlektrificeerd. Nadat het kanaal nog diverse malen verbreed en verdiept is, bleef de brug een obstakel. Een pijler van de brug is in 1944 ook nog eens door de Duitsers volgestopt geweest met 400 dozen met ieder 3 kilo explosieven, die met gevaar voor eigen leven door de heren Jaap Boll en Remmert Aten eerst in de nacht van 26 op 27 september en later nog een keer zijn verwijderd. Na nog een aantal aanvaringen te hebben overleefd, reed in mei 1983 de laatste trein over de Hembrug. In september werd gestart met de sloop en in 1985 werden de laatste pijlers opgeblazen.

hembruggen5

Sloop 2e Hembrug

Sinds 1983 rijden de treinen via de Hemspoortunnel onder het kanaal door. De oude spoorlijn van de eerste Hembrug heeft na de sloop van die brug heeft nog jarenlang als bedrijfsspoorlijn voor de Artillerie Inrichtingen gediend. Hij was gedeeltelijk voorzien van een dubbelspoor zodat de locomotief die de wagons de doodlopende spoorlijn optrok, langs deze wagons weer na de achterzijde kon rijden en zo het hele spul gelost / geladen weer van het terrein kon rijden. Een stukje oude spoorbrug naast de brug aan het begin van de Havenstraat herinnerd nog aan deze spoorlijn.

Bronnen: 1.Nieuwsblad van het Noorden, 2.Het nieuws van de dag voor Nederlandsch-Indië,3. De Telegraaf. Foto’s GAZ.  ©PDKAIH2015