EEN JEUGDIGE VERZETSDAAD BIJ DE ARTILLERIE INRICHTINGEN.

EEN JEUGDIGE VERZETSDAAD BIJ DE ARTILLERIE INRICHTINGEN.

Het zal de zomer van 1941 geweest zijn. Met ons vaste clubje van de Lijnbaanstraat gingen we salamanders vangen. Lopend de sluis over en via de Hogendijk en het Zwarte pad naar de sloot langs de spoordijk.

Het Zwarte pad

Daar zaten prachtige salamanders. Jampotjes met gaatjes in de deksel en schepnetje mee. Richting van de pont was er tussen de volkstuintjes langs de spoordijk en het fietspad een sloot met helder water. Je kon de salamanders duidelijk zien. De mannetjes waren het mooiste. Ik had al eerder een paar salamanders gehad. In een glazen kom met een stukje hout er drijvend in. Daar klommen ze op. Ik voerde ze met miereneitjes. Een lang leven hadden ze niet. Nu op jacht naar vervangende exemplaren. Dat lukte en met gevulde potjes liepen we verder naar de pont. We troffen het. De indrukwekkende Hembrug draaide voor een Duits oorlogsschip. We liepen verder langs de pontwachterswoningen en de gebouwen van de Artillerie Inrichting. Bij de fabrieksingang stonden een paar moffen.

De kraan nabij de hoofdingang van de Artillerie Inrichtingen

Verder stond een hijskraan aan de kanaalkant. Nieuwsgierig gingen we op onderzoek en tot onze verbazing kon je op de plaats van de kraanmachinist komen. Aan een wand een klembord met gereedschap. Iemand opperde dat de moffen de kraan niet konden gebruiken zonder dat gereedschap. Vlug pakte ieder wat van het glimmende gereedschap en snel verder langs de Hemkade en Havenstraat op huis af. Hadden we die Duitsers mooi een loer gedraaid©Dick Bakker

 

1980 DE HEMBRUG

In 1980 maakte M.Scheffer deze film over de nog in volledig bedrijf zijnde spoorbrug en de gelijknamige halte in de spoorlijn aan de Zaanse zijde van het Noordzeekanaal. Drie jaar later, na de ingebruikstelling van de Hemspoortunnel, vielen beide ten prooi aan de slopershamer. Het enige wat er nog zichtbaar is op die plaats aan het Noordzeekanaal is de Hempont.

BALDADIGHEDEN IN DE WERKLIEDENTREINEN DOOR WERKVOLK AI.

BALDADIGHEDEN IN DE WERKLIEDENTREINEN DOOR WERKVOLK AI.

Begin oktober 1901 regende het bij de H.IJ.S.M.¹ en bij de redacties van diverse Amsterdamse en Zaanse kranten klachten over het gedrag van het Amsterdamsche werkvolk van de Zaanse Artillerie Inrichtingen dat ’s middags met de trein van 17.45 uur vanaf de halte Hembrug naar Amsterdam terugkeert.

 

Een werkliedentrein anno 1901

 

Een inzender die zijn klacht bij de Amsterdamse Courant deponeerde, deelde mede, “ dat opgeschoten jongens van ongeveer 20 jaar door het plegen van allerlei baldadigheden, zoals het smijten met de portieren en deuren (met name in de doorloop van de 3e klasse), het tegen elkaar open zetten van de raampjes en niet in het minst door het bezigen van liederlijke taal, dag aan dag voor de medereizigers een grote ergernis zijn”.

Niet zelden gebeurde het dan ook, dat de toorn van het reizend publiek werd opgewekt en dat men door hardhandig optreden de belhamels tot orde trachtte te dwingen, wat niet zelden kleine vechtpartijen tot gevolg had.

Bij den Stationschef van het Centraal station waren dan ook meermalen ernstige klachten dienaangaande ingekomen; waren de namen van de onruststokers bekend, dan werden hunne werkmanskaarten ingetrokken, doch overigens was de directie van de H.IJ.S.M. niet bij machte verbetering in den toestand aan te brengen.

De redactie van de Amsterdamsche Courant was om zichzelf te overtuigen met de bovengenoemde trein naar Amsterdam meegereden. Van de halte chef aan de Hembrug hadden zij vernomen dat het voornamelijk de jongens uit de geweermakerij van de Artillerie Inrichtingen waren die de last veroorzaakten. Ook hij had zich bijna dagelijks over hun gedrag beklaagd.

Zelfs was er onlangs even voorbij de Hembrug, in drie wagons, die geheel gevuld waren met aan de Artillerie Inrichtingen werkende jongeren, aan den noodrem getrokken, waardoor de trein tot stilstand werd gebracht. Het was onder zo’n groot aantal jongeren onmogelijk geweest de daders te vinden.

Dat de klachten niet overdreven waren, had de Redactie zelf kunnen constateren. Een minuut of tien voordat de trein aan zou komen, kwam er een groep van circa 180 man de fabrieken uit, waaronder een honderdtal opgeschoten jongens, die de halte onveilig maakten door het gooien met stenen.

Nog voor de trein op het grindperron was aangekomen, waren de jongens al op de treeplanken gesprongen, wat natuurlijk uiterst gevaarlijk was. Portieren werden opengesmeten en alle coupés te gelijk bestormd. Ze liepen over de banken en bevuilden deze in ernstige mate en stoorden zich niet in de minste aan de vele verzoeken van medereizigers en maakten gedurende de rit een hels kabaal. Nauwelijks was de trein op het emplacement van het Centraal station, of de portieren werden reeds geopend, men ging op de treeplanken staan en sprongen er nog voor de trein onder de kap van het station was vanaf.

Het was te hopen dat de autoriteiten van de Artillerie Inrichtingen aan de Hembrug maatregelen zouden nemen om een einde aan dergelijk taferelen te maken want dat was hoog nodig. Door het sturen van enige militairen die toezicht moesten houden, zou het kabaal spoedig tot het verleden moeten gaan behoren.

De redactie van de Amsterdamse Courant wees er tevens op dat het werkvolk de spoorwegmaatschappijen er zeker niet toe zouden bewegen tot het inleggen² van meer werkliedentreinen, wat ze dan ook aan hun eigen gedrag te wijten zouden hebben.

Ruim een maand later op 9 november 1901 deelde de directie van de Artillerie Inrichtingen het volgende mee:

Voor eenige tijd kwamen herhaaldelijk klachten in over het gedrag van jongens, werkzaam aan de Artillerie Inrichtingen Hembrug alhier tegenover passagiers in den trein van en naar Amsterdam. Naar aanleiding daarvan is een ernstig onderzoek daaromtrent is ingesteld met het gevolg, dat eenige dier jongens ontslagen zijn en van anderen het salaris verminderd is.

Na dit bericht werd het weer rustig in de werklieden treinen al zouden er in de jaren erna nog regelmatig berichten verschijnen over het op en van de trein springen alvorens deze stil stond en ook over de ernstige en zelfs dodelijke gevolgen van deze gevaarlijke bezigheden. ©PDKAIH2018 

¹ H.IJ.S.M. = Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij.   ² Inleggen = het toevoegen van meer wagons aan de bestaande treinen.

STATION OF HALTE.

STATION OF HALTE.

De halte Hembrug was een halte langs de spoorlijn Nieuwediep (Den Helder) – Amsterdam. Hij lag boven aan het talud van de spoordijk, aan de Zaanse kant van de tweede (nieuwe) Hembrug en bestond uit een abri aan de westkant van het dubbele spoor en een halte gebouw en bijgebouw aan de oostkant. Het geheel werd gebouwd voor en in opdracht van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij en werd in 1907 gelijk met de nieuwe brug geopend.

collage-2016-05-30 (1)

De halte Hembrug, het bord bij de abri en de situatie in 1944 toen de bezetter één van de beide sporen verwijderd had.

De halte diende voornamelijk voor het personeel van de Artillerie Inrichtingen, Bruynzeel, Norit en de Fordfabrieken, hoewel deze laatsten dan nog wel met het pontveer over moesten om hun werk te bereiken, voor hen was de bus meestal een betere optie. Behalve ‘s morgens en ‘s middags wanneer het heel druk was met werknemers van de genoemde bedrijven was het een dode boel daar boven op het talud. De meeste treinen reden in de tussen liggende tijd de halte voorbij. Het was ook geen pretje om bij de halte te komen want de behalve de steile helling moesten er ook nog trappen worden beklommen. Maar eenmaal boven had je wel een prachtig uitzicht over het Noordzeekanaal en zijn omgeving. In de winter was het de taak van de beveiliging van de Artillerie Inrichtingen om de helling aan de kant van de provinciale weg te strooien. Daarvoor plaatsen ze een zak met strooizout op de bagagedrager van hun dienstfiets en baanden zich een weg door sneeuw en ijs naar boven. Dat was geen geliefde bezigheid. Maar daar aangekomen wachtte de beloning, ze maakten enige gaten in de zak strooizout en lieten zich zo goed en kwaad als het ging naar beneden glijden. Dat hele proces herhaalde zich indien nodig nog een keertje en daarna was je bek af. Volgens velen werd het geheel een halte genoemd en geen station omdat je er geen kaartjes kon kopen. Dat is niet helemaal waar want aan het begin was er een heuse stationschef die de verkoop vanuit de loketten in het halte gebouw voor zijn rekening nam. Toen de stationschef er niet meer was kwam er in de spits regelmatig een medewerker van het station Zaandam naar de halte die er maandabonnementen verkocht. Hij had het dan meestal even erg druk, maar daarna nog wat tijd over voor een praatje met de brugwachters. Daarvan waren er twee, één van Rijkswaterstaat voor de scheepvaart en één van de Spoorwegen voor het treinverkeer.

collage-2016-05-30

Sitiuatieschets en plattegronden van het ex en interieur van het haltegebouw (1907. Het tuinhuis in Krommenie.

Maar zoals altijd komt aan alles een eind en omdat de brug vervangen ging worden door de Hemspoortunnel werd de halte op 23 mei 1982 gesloten en een jaar later op 28 mei 1983 ging de laatste trein over de Hembrug. In 1982 hoorde Henk van Iperen uit Krommenie, een enorme stoommachine en treinenfanaat dat de halte gesloopt zou worden, hij trok zich het lot van het haltegebouw zo aan dat hij het kocht om in zijn tuin in Krommenie weer op te bouwen. Dat het geheel niet zou passen maakte hem niets uit, hij demonteerde zijn aankoop plank voor plank en bouwde het zo groot mogelijk weer op. Behalve als tuinhuisje en schuurtje deed Henk er verder niets mee. Maar het brokje nostalgie was gered. Inmiddels zijn Henk en zijn vrouw overleden maar de halte is nog steeds in de tuin achter de Noorderhoofdstraat in Krommenie te vinden. Bronnen Stationsweb en De Orkaan. ©PDKAIH2016

HALTE HEMBRUG, EEN STUKJE HISTORIE.

HALTE HEMBRUG, EEN STUKJE HISTORIE.

Als we tegenwoordig (2016) spreken over de halte Hembrug, denkt iedereen in de Zaanstreek en wijde omgeving aan de twee houten gebouwtjes die jarenlang boven op de spoordijk nabij de Hembrug stonden. Dat was immers de plaats waar onder andere het personeel van Bruynzeel en de Artillerie – Inrichtingen, die niet lopend of met de fiets naar hun werk of juist weer naar huis gingen, uit of in de trein stapten.

Halte Hembrug12

Halte Hembrug

Wat echter veel minder bekend is dat er vele tientallen jaren eerder en al ruim voor beide bedrijven zich hier gevestigd hadden, ook al sprake was van een halte Hembrug. Het betrof hier een steiger met dezelfde naam. De Schroef – Stoombootdienst, die met de schepen Dolphijn en Noord Holland, van 15 mei tot 15 oktober een zomerdienst onderhield tussen Amsterdam en IJmuiden, meerde hier al vanaf 1878 bijna dagelijks af. Alleen zaterdags had het personeel soms een vrije dag.

halte hembrug 3.jpg

Reclame uit 1878

De Noord Holland werd een jaar later al vervangen door een nieuw schroefstoomjacht genaamd Stad Purmerend. De Dolphijn was een Salon schroefstoomboot.

Halte Hembrug 45.jpg

De Dolphijn

Na bijna 42 jaar is de zomerdienst, die tot die tijd werd uitgevoerd door de Reederij Gebr. Goedkoop opgeheven. Op 1 mei 1920 werden de schepen, stations, haltes en steigers voor de som van f 475.000, – verkocht aan de N.V. Alkmaar Packet.
Ook werknemers en bezoekers van de Artillerie – Inrichtingen hebben gebruikt gemaakt van deze schroefstoomboten. Maar nu was men weer aangewezen op de benenwagen, (brom)fiets, motor, auto en trein.
Dat wil niet zeggen dat het personeel nooit meer van een boot gebruik heeft gemaakt, want bijna 40 jaar later, op 25 februari 1958, werd als gevolg van hevige sneeuwval het treinverkeer geheel stilgelegd en werden er ongeveer 300 medewerkers met behulp van autobussen en rondvaartboten naar Amsterdam gebracht.

halte hembrug 6

25 februari 1958

Verder werd er tijdens gepensioneerdendagen en het afscheid van de algemeen directeur van Eurometaal, de heer Haasnoot dankbaar gebruik gemaakt van deze vorm van transport.
De zomerdienst tussen Amsterdam en het Hembrugterrein, met het historische IJveer VII dat sinds 2013 vanaf 7 juni tot eind september alleen in de weekeinden vaart, is dus niet een geheel nieuw idee en had meerdere voorgangers.
Foto’s ©GAZ,  (foto’s van de Dolphijn) © Reederij Gebr. Goedkoop. ©PDKAIH2016

DE BEIDE HEMBRUGGEN IN EEN NOTENDOP.

DE BEIDE HEMBRUGGEN IN EEN NOTENDOP.

Na veel gesteggel tussen de verschillende instanties wordt er op 08 maart 1865 een begin gemaakt met het graven van het Noordzeekanaal en het droogleggen van de polders.

Hembruggen1

Inpolderen en tracé spoorlijn

In 1867 bereikt men ook een akkoord over de bouw van spoorlijn en brug bij de Hem en in 1870, start men dan ook met de bouw van de 1e Hembrug die voor de (spoor)verbinding moet zorgen tussen Zaandam en Amsterdam. De bouw van de brug wordt in 1875 voltooid.

hembruggen2

Beproeven van de 1e Hembrug

In eerste instantie worden de spoorlijn en de brug gebruikt voor de aanvoer van zand en rails naar de Amsterdamse zijde van het kanaal. De officiële opening  vind plaats op 15 mei 1878 maar, het zou nog tot oktober 1878 duren voordat het eindelijk zover is dat het personenvervoer tussen de haltes Noorder IJdijk (Zaandam) en Westerdok (A’dam) start. En het zou daarna nog tot 1889 duren voordat de lijn werd doorgetrokken naar Amsterdam CS. In 1891 werden de haltes Petroleumhaven en Houthaven geopend. Een jaar later veranderde de naam van deze laatste in Spaarndammerdijk en in 1896 veranderde hij wederom van naam en ging Spaarndammerdijk-Houthaven heten. Uiteindelijk werd de halte in 1900 gesloten en in 1902 werd ook de halte Petroleumhaven opgeheven. Gedurende al die jaren was er veel verzet tegen die eerste Hembrug, hij sloot de toegang tot de havens af en was meerdere malen verantwoordelijk voor lange wachttijden en het aan de grond lopen van wachtende schepen. Ook werd hij regelmatig aangevaren. Er werd dan ook al snel gesproken over een nieuwe en grotere brug en in 1904 begon men met de bouw van de 2e Hembrug.

hembruggen3

Bouw 2e (nieuwe) Hembrug

Deze was in 1907 gereed en hij was destijds de grootste draaibrug van Europa. De halte Noorder IJdijk werd opgeheven en er stonden nu, aan de Zaanse kant twee haltes in het talud van de spoordijk. (Halte Hembrug). Met de sloop van de oude brug werd nog op de dag van de opening van de nieuwe (06 juli 1907) begonnen.

hembruggen4

Sloop 1e Hembrug

Er wordt vaak gezegd dat dit pas in 1910 is gebeurd maar de kranten uit die tijd melden het volgende:

1.“Zaandam, 6 Juli. Hedenochtend om zes uur is de nieuwe Hembrug geopend en passeerde de eerste trein de brug van Zaandam naar Amsterdam. In den afgeloopen nacht werd nadat de laatste trein uit Amsterdam naar Zaandam over de oude brug was gegaan, de verbinding over een traject van 36 Meter lengte tot stand gebracht. Tegen 1 uur waren de nieuwe rails reeds gelegd. Hedenochtend is men reeds met het slopingswerk bij de oude brug begonnen.”

 Op 26 Augustus,

2.“De wegruiming van de oude Hembrug vordert flink. De draai-pijler is door middel van dynamiet-ontploffingen tot op 6 M. water afgebroken. De dynamiet-patronen die de steenklompen onderwater moeten doen springen, worden gelegd door twee duikers, als hoedanig twee van de bekende gebroeders Sperling die dienst doen. Ook aan de verwijdering van de andere pijlers en de landhoofden wordt krachtig de hand geslagen, evenals aan het wegnemen van de remmingen. Een gedeelte van de oude spoorbaan is mede al reeds weggegraven, zoodat de kanaaldijk aan de noordzijde geheel vrij is gekomen.”

En in september:

3.De Oude Hembrug opgeruimd. Men schrijft ons, dd.24 Sept: Heden is de laatste hand gelegd aan de opruiming van de oude Hembrug. Alle steenwerken zijn weggeruimd en de walhoofden weggebaggerd. Met bekwamen spoed is dit werk verricht, zoodat 103 dagen voor den uitersten dag, het geheele werk is gereed gekomen, waarmede de aannemer een aardige premie verdiend heeft.”

Wie dacht dat de problemen nu opgelost waren had het mis. De brug was dan wel hoger en had een bredere doorvaart maar, ook deze brug was een obstakel en slachtoffer van diverse aanvaringen. In 1930 werd de noordelijke doorvaart geopend en in 1931 werd het traject door middel van het plaatsen van bovenleidingen geëlektrificeerd. Nadat het kanaal nog diverse malen verbreed en verdiept is, bleef de brug een obstakel. Een pijler van de brug is in 1944 ook nog eens door de Duitsers volgestopt geweest met 400 dozen met ieder 3 kilo explosieven, die met gevaar voor eigen leven door de heren Jaap Boll en Remmert Aten eerst in de nacht van 26 op 27 september en later nog een keer zijn verwijderd. Na nog een aantal aanvaringen te hebben overleefd, reed in mei 1983 de laatste trein over de Hembrug. In september werd gestart met de sloop en in 1985 werden de laatste pijlers opgeblazen.

hembruggen5

Sloop 2e Hembrug

Sinds 1983 rijden de treinen via de Hemspoortunnel onder het kanaal door. De oude spoorlijn van de eerste Hembrug heeft na de sloop van die brug heeft nog jarenlang als bedrijfsspoorlijn voor de Artillerie Inrichtingen gediend. Hij was gedeeltelijk voorzien van een dubbelspoor zodat de locomotief die de wagons de doodlopende spoorlijn optrok, langs deze wagons weer na de achterzijde kon rijden en zo het hele spul gelost / geladen weer van het terrein kon rijden. Een stukje oude spoorbrug naast de brug aan het begin van de Havenstraat herinnerd nog aan deze spoorlijn.

Bronnen: 1.Nieuwsblad van het Noorden, 2.Het nieuws van de dag voor Nederlandsch-Indië,3. De Telegraaf. Foto’s GAZ.  ©PDKAIH2015