KRUITHUISJE ONTPLOFT

KRUITHUISJE ONTPLOFT

 

Gevarenbord

In de namiddag van maandag 31 december 1934 vond door een onbekende oorzaak een ontploffing plaats in een gebouwtje op het terreinencomplex bij de Artillerie Inrichtingen aan de Hembrug. Het gebouwtje behoort niet tot de gebouwen van de AI maar is valt wel onder het eigendom van het Departement van Defensie. Bij dit ongeval is niemand gewond geraakt. Door de bevoegde autoriteiten wordt een onderzoek ingesteld. De ontploffing heeft plaats gehad in een magazijntje van drie bij drie meter waar ontstekingsmiddelen lagen opgeslagen.

 

Het gebouwtje bestaat uit een zogenaamde spalmuur (spouw), erachter bevind zich nog een gemetselde muur. De dakconstructie is van een zeer licht materiaal, zodat de krachten die in het geval van een ontploffing vrijkomen het gebouwtje via het dak kunnen verlaten. Tijdens de ontploffing van heden namiddag is dat ook inderdaad gebeurd. De het dak, twee ijzeren deuren en de gemetselde buitenmuren zijn geheel weggeslagen. De betonnen wanden zijn intact gebleven. Daar zich op het moment van het ongeluk geen mensen in of in de nabijheid van het gebouw verbleven, zijn er geen persoonlijke ongelukken gebeurd. Ook is er als gevolg van de ontploffing geen brand uitgebroken en hebben de overige gebouwen op het complex geen schade opgelopen. Omdat er nog onontploft materiaal tussen de brokstukken kon bevinden werd de omgeving afgezet en er besloten de boel de volgende dag, bij voldoende licht op te ruimen.

D.Rijnders

Naar aanleiding van het feit, dat enige dagen geleden geruchten de ronde hebben gedaan omtrent het beramen van een communistische aanslag op de Artillerie fabrieken, hebben wij de D.Rijnders, bedrijfschef vuurwerkerij van de Artillerie Inrichtingen, zijn mening verzocht omtrent de vraag, of hier sabotage in het spel zou kunnen zijn. Rijnders antwoordde dat ook die geruchten hem ter ore ware gekomen Persoonlijk had hij echter geen reden omtrent de oorzaak van het één en ander in die richting te zoeken. Voorlopig staat men nog steeds voor een raadsel. In de twee dagen waren er, voor zover de directie bekend is, geen personen in het gebouwtje geweest. ©PDKAIH2019

 

Advertenties

AI HEMBRUG – HERINNERINGEN UIT DE HAVENBUURT

De havenbuurt te Zaandam is een buurt die grotendeels is gebouwd voor de werknemers van de Artillerie Inrichtingen Hembrug. Het is altijd overigens net als andere gemeenschapjes  uit de Zaanstreek een min of meer gesloten gebied geweest  met zijn eigen regels en gebruiken. Een aantal bewoners heeft zijn / haar belevenissen uit de tijd dat zij er kwamen wonen, woonden en werkten aan het papier toevertrouwd. Deze prachtige boekjes, die een mooi tijdsbeeld vormen uit een voorbije tijd hadden een beperkte oplage en werden voornamelijk door mede Havenezen gekocht of bij diverse gelegenheden geschonken. Sommige van deze boekjes waren alleen voor familieleden bestemd. De rest van Zaandam had er weinig interesse in  of zelfs helemaal geen weet van. Eén van de schrijvers van zo’n boekje was een zoon van een werknemer van de Artillerie Inrichtingen. Het boekje dat hij schreef heet  “Buitenbeentje in het Havenkwartier” en het onderstaande verhaal komt uit het hoofdstuk De Artillerie Inrichtingen Hembrug.

De Artillerie Inrichtingen Hembrug.

De rest van het oorspronkelijk buitendijks gebied waar onze woonwijk op lag werd in beslag genomen door de toenmalige wapenfabriek  A. I. Hembrug die een grote invloed op de woonwijk had.

Oude foto van de Artillerie Inrichtingen genomen vanaf de “nieuwe”Hembrug

Er werd in de loop van ruim honderd jaar een groot industriecomplex gebouwd. Er is nog veel van over zowel van oude als meer recente bouw.

Artillerie Inrichtingen rond 2008

Deze fabriek nam een belangrijk deel van het gebied waarin ook de havenbuurt lag in beslag en er werkten veel mensen ook uit onze buurt. Zo ook mijn vader dus ik moet wel even wat over deze, van oorsprong, wapenfabriek vertellen. 

Rond 1895 werd het eerste deel van het uiteindelijk grote complex daar neergezet als vervanging van een deel van de wapenfabriek in Delft die wel heel ongunstig lag in de bebouwde kom daar.  De vestiging in Zaandam vond plaats op een stuk braak liggend terrein, zogenaamd buitendijks land in de IJ-polder, langs het Noordzeekanaal ver uit de bewoonde wereld en gunstig gelegen aan waterweg en spoorweg. 

*Meer informatie over het hoe en waarom van de verplaatsing vindt u hier.

De beide Hembruggen in 1907

In 1907 werd de eerste, te lage, Hembrug over het Noordzeekanaal die precies naast het fabrieksterrein lag vervangen door de enkele honderden meters verder Westelijk gelegen nieuwe Hembrug en in 1910 (1907) afgebroken. Die nieuwe Hembrug, altijd de grootste draaibrug van Europa genoemd, werd in 1983 ook al weer afgebroken en vervangen door de Hemspoortunnel.

*Meer informatie over deze beide bruggen vindt u hier.

Maar een deel van de eerste oude spoorlijn bleef liggen als aanvoer- en afvoer lijn voor de fabriek en werd gedurende een aantal jaren het speelterrein voor de haven jeugd. In de topjaren werkten er wel 8500 personen in die fabriek maar later fluctueerde dit erg en varieerde van 2000 tot 3500 maar bij de sluiting nog slechts ca. 200. 

Mijn vader ging er in 1939 werken in een periode waarin het personeelsbestand wegens de oorlogsdreiging weer wat opliep. Toen in 1940 de Duitsers binnenvielen was men van plan de fabriek op te blazen maar dat ging toch niet door, misschien was er teveel risico voor de inmiddels aanliggende woonbuurt. De directeur was toen Ir. F. Q. den Hollander, die bleef omdat het personeel dit eiste ondanks zijn oorspronkelijke weigering de productie te hervatten en zijn latere sabotage aan de producten die hij toen gedwongen moest leveren.

*Meer informatie over F.Q. den Hollander vindt u hier.

Het leeg geroofde bedrijf

In 1944 werd de fabriek gesloten en grotendeels werden de machines weg geroofd door de Duitsers maar in 1945 kon de productie dankzij het Marshall Plan toch weer worden opgestart. Deels werden de machines uit Duitsland teruggehaald.

Hoe mijn vader en moeder financieel die tijd zijn doorgekomen heb ik recent nog maar eens bij mijn moeder (91 jaar) nagevraagd. Ze wist zich nog te herinneren dat ze 19 gulden per week ‘’wachtgeld’’ kregen, dat was met 5 gulden huur en 5 gulden vaste lasten geen vetpot. Maar toch hebben ze het gered want er was ook niet veel te koop. 

Na 1945 werkte pa er soms aan landbouwwerktuigen en wat later weer aan munitie. Er werd in 1955 op de plaats van de oude kolenloods van de Marine een patronen fabriek gebouwd langs het Noordzeekanaal, het nu nog bestaande karakteristieke lange witte gebouw. Mijn vader vertelde me dat er een schietbaan onder lag. *(vier stuks waarvan de kortste 25 en de langste 200 mtr (dezelfde lengte als het gebouw)).

Landbouwwagen fabricage / landbouwmachines en kanonnen

In de eerste jaren na de oorlog had hij wat rookbussen mee naar huis genomen en die stak hij op veler verzoek op zondagmorgen wel eens af in onze straat. Dan was de hele buurt enige tijd onder een dikke gekleurde rookdeken bedekt en kon je geen hand voor ogen zien. Af en toe kon hij een handkar vol aanmaakhout krijgen en dan was ik ook weer blij want de mooiste kleine blokjes waren voor mij en ik had op het laatst een kist vol waar je geweldige huizen etc. mee kon bouwen. Ook waren er veel kistdeksels bij en daar bouwden we hutten van op straat afgedekt met jute zakken en oude vloerkleden. 

Diverse soorten speelgoed zoals fietsjes etc. werd voor het Sinterklaasfeest, voor de kinderen van het personeel op de fabriek gemaakt. Eens kreeg ik een metalen tram die nog in elkaar gezet en geverfd moest worden. Een probleem bij deze tram was dat de onderdelen niet zo best pasten dus de tram is nooit afgekomen.

Een door de werknemers van de AI vervaardigde driewieler.

Pa moest af en toe gevaarlijk werk doen en vertelde wel eens over “ bijna ongelukken”  tijdens het werk in ‘’Het Bos’’. Zo werd de explosieven afdeling genoemd die gescheiden van de rest in het bos lag om bij eventuele calamiteiten de eerste klap op te vangen. Hij kwam af en toe thuis met slaghoedjes in de omslag van zijn werkbroek die daar tijdens zijn werk waren ingevallen. Dan deed hij die slaghoedjes in een oude krant en stak die achter buiten aan, wij keken dan vanachter de ramen naar de vuurflits en hoorden de knal.

Waarschuwing!

Hij vertelde ons altijd hoe voorzichtig je met slagkwik moest werken omdat het heel snel ontplofte. Bij het verplaatsen van de kwikpotjes altijd één hand er omheen en de andere er onder. Hij moest ook enige tijd in de trotylgieterij werken en dat was slecht werk. Granaten moesten vol of leeg worden gemaakt. Je haren werden er rood van en de mensen kregen melk te drinken als tegengif. Toch al een begin van ARBO ?

De beroemde onverwoestbare Hemklem.

Toen ik zelf getrouwd was kreeg ik nog een bankschroef van hem de zogenaamde en beroemde Hem-Klem, waarvan afgekeurde exemplaren voor het personeel te koop waren. Er was altijd veel belangstelling voor en ik gebruik hem ook nog altijd. 

In 1973 werd het bedrijf deels opgesplitst in o.a. Eurometaal en verkocht en in 1975 ging pa met pensioen. Hij kreeg bij zijn afscheid een zilveren sigarettendoos, (plus geldbedrag) ondanks dat hij niet rookte. *(Na enkele poetsbeurten bleek de sigarettendoos niet van zilver maar slechts verzilverd te zijn). Ik herinner me nog dat er de laatste dag een paar collega ’s thuis op bezoek kwamen. In 2003 werd echt alle productie er gestopt en vloeiden de laatste 200 werknemers af.

Ik ben later nog een paar keer op het fabrieksterrein geweest, voor een rondleiding met lezingen in de recreatiezaal, om het museum te bezichtigen en voor exposities van schilderijen en ook nog eens voor manifestaties van diverse verenigingen. Het is een geweldig leuk maar erg vervallen terrein met zelfs nog een echt bos erop waar vroeger veel reigers nestelden.

De oude portiersloge bij de hoofd ingang.

De oude ingang van het terrein, wat  zou er ooit nog van gemaakt worden? 

Verhaal ©J.de Jong, Overige, links en foto’s ©PDKAIH2018, Foto driewieler © E.Geijtenbeek

 

 

 

 

GEBOUWTJE IN DE LUCHT GEVLOGEN, SABOTAGE?

GEBOUWTJE IN DE LUCHT GEVLOGEN, SABOTAGE?

Door een ook nu nog onbekende oorzaak had in de namiddag van maandag 31 december 1934, in een klein gebouwtje op het terrein van de Artillerie Inrichtingen Hembrug een hevige explosie plaats. Van gebouwtje eigendom van en in gebruik door het Ministerie van Defensie was niets meer over. De ontploffing had plaats gevonden een magazijntje van circa drie bij drie meter, waarin ontstekingsmiddelen lagen opgeslagen. Het gebouwtje had bestaan uit vier betonnen wanden met achter de spouwmuur nog een gemetselde wand. Het dak bestond uit een zeer lichte constructie met als doel om bij een eventuele explosie de drukgolf naar boven te laten ontsnappen. Dit was dan ook precies wat er die namiddag was gebeurd. Het dak was volkomen weggeslagen en ook twee zware ijzeren deuren waren door de drukgolf naar buiten geslingerd. De betonnen wanden waren nog intact maar de gemetselde muren waren geheel vernield. Op het moment van de explosie bevonden zich er geen personen in het gebouwtje en dat is dan ook de reden dat er geen mensen gewond zijn geraakt. Ook was er geen brand uitgebroken en was niets door de rondvliegende brokstukken geraakt of vernield. Omdat het inmiddels donker was geworden en zich tussen de brokstukken nog onontploft materiaal kon bevinden werd met het opruimen van de puinhoop gewacht tot de volgende morgen. De betrokken autoriteiten konden dan ook bij daglicht hun onderzoek naar de oorzaak van de ontploffing beginnen. In de tussenliggende tijd was alles onder toezicht onberoerd gelaten.

explosive-1

Explosieven etiket klasse 1

De volgende middag deelde de heer Rijnders, directeur der Artillerie Inrichtingen mee dat er geen enkel vermoeden bestond omtrent de oorzaak van de explosie. Omdat er al enige tijd geruchten de ronde deden dat er door communisten een aanslag op de Artillerie Inrichtingen werd beraamd, werd de directeur hier ook naar gevraagd. Hij antwoorde dat die geruchten ook hem ter oren waren gekomen maar, persoonlijk had hij geen enkele reden om de oorzaak van het één en ander in die richting te zoeken.  Voorlopig bleef de oorzaak van de ontploffing nog een raadsel. Het enige wat zeker was, was dat er in de twee dagen voorafgaand aan de ontploffing, voor zover hem bekend, niemand in het gebouwtje was geweest. ©PDKAIH2016